Początek XXI wieku przyniósł gwałtowny wzrost poziomu wyposażenia placówek stomatologicznych w aparaturę rentgenowską. Możliwość diagnostyki radiologicznej danego pacjenta we własnym gabinecie jest komfortowym rozwiązaniem zarówno dla lekarza, jak i dla pacjenta. P odstawowym zdjęciem wykonywanym w celach konsultacyjnych z pacjentem jest zdjęcie pantomograficzne, które jest zdjęciem przeglądowym, obrazującym ogólny stan wszystkich zębów. Pozwala nam między innym ocenić takie struktury jak kości szczęki i żuchwy, stawy skroniowo-żuchwowe, a także częściowo zatoki szczękowe. Wykonując jednak to badanie, nie można zapomnieć o pewnych procedurach i środkach bezpieczeństwa, które obowiązują w przypadku badań z użyciem promieniowania jonizującego. Emitowane z aparatów stomatologicznych promieniowanie nie jest szkodliwe, jednak tylko do pewnego poziomu.
Skrupulatne przestrzeganie określonych wytycznych dotyczących badań z użyciem promieniowania jest bardzo istotne, gdyż ma to wpływ zarówno na bezpieczeństwo pacjenta, jak i osoby pracującej w warunkach narażenia na promieniowanie.

Skierowanie

Nie ma możliwości wykonania zdjęcia pantomograficznego bez skierowania. Bardzo jasno mówi o tym Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 25 sierpnia 2005 r. w sprawie warunków bezpiecznego stosowania promieniowania jonizującego dla wszystkich rodzajów ekspozycji medycznej (Dz.U. 194, poz. 1625). Badanie lub leczenie z zastosowaniem promieniowania jonizującego wykonuje się na podstawie pisemnego skierowania, wystawionego przez osobę kierującą na badanie lub leczenie przy użyciu promieniowania jonizującego. Bez skierowania można wykonać badanie tylko w przypadku zagrożenia życia pacjenta. Skierowanie wystawione pacjentowi powinno zawierać odpowiednie dane:
• imię, nazwisko i datę urodzenia pacjenta,
• cel i uzasadnienie badania,
• wstępne rozpoznanie kliniczne,
• informacje niezbędne do prawidłowego przeprowadzenia medycznej procedury radiologicznej,
• podpis i pieczęć osoby kierującej na badanie przy użyciu promieniowania jonizującego

Bezpieczna dawka promieniowania

Jedną z głównych zasad obowiązujących w warunkach pracy, gdzie wykorzystywane jest promieniowanie jonizujące, jest wykonywanie pomiarów promieniowania. W przypadku osób pracujących w warunkach bezpośredniego narażenia na promieniowanie pracowników dzieli się, w zależności od wielkości możliwego narażenia, na kategorię A lub B. Zaliczenia pracowników do danej kategorii dokonuje kierownik jednostki organizacyjnej, który jest odpowiedzialny za odpowiedni przydział oraz ciągłe doskonalenie odpowiedzialny jest kierownik danej placówki.

Prawidłowe wykonanie badania kluczem do sukcesu

Odpowiednie przygotowanie oraz ustawienie pacjenta do badania mają zasadniczy wpływ na jakość powstałego obrazu. Tylko staranne przestrzeganie poszczególnych procedur pozwoli na osiągnięcie wysokiej jakości efektu końcowego w postaci czytelnego diagnostycznie zdjęcia panoramicznego.
Niedostateczna wiedza, a także pośpiech są głównymi przyczynami błędnie wykonywanych badań. Bardzo często w placówkach stomatologicznych zdarza się, że badanie wykonywane jest przez osoby nieposiadające odpowiednich uprawnień oraz dostatecznej wiedzy, co negaty wnie wpływa na jakość otrzymywanych obrazów. Warto więc przy wykonywaniu badań rentgenowskich uwzględnić właściwy dobór personelu, który porejestr dawkomierzy. Pracownicy kat. A, których narażenie na promieniowanie jest większe, otrzymują indywidualne dawkomierze, natomiast u osób zaliczonych do kat. B (do nich zaliczają się osoby pracujące w placówkach stomatologicznych) stosuje się dawkomierze środowiskowe. Natomiast dawki otrzymywane przez pacjentów nie są limitowane, a także nie ma żadnych wytycznych mówiących, ile zdjęć rentgenowskich można wykonać w danym odstępie czasowym. Należy pamiętać o podstawowej zasadzie ochrony radiologicznej ALARA (As Low As Reasinably Achieveable). Zasada ta mówi, iż należy wykonać badanie radiologiczne przy użyciu jak najmniejszej dawki promieniowania jonizującego, niezbędnego do uzyskania zamierzonego efektu. Oczywiście nieodzownym elementem każdego badania pantomograficznego jest założenie pacjentowi fartucha ołowianego, który stanowi barierę przed niepotrzebnym naświetlaniem innych partii ciała pacjenta. Kobiety w ciąży należy chronić bezpośrednio przed promieniowaniem i przekładać wykonanie badania na okres po rozwiązaniu. Za bezpieczne wykonanie zdjęcia pantomograficznego zawsze odpowiada osoba przeprowadzająca dane badanie. Rentgenowskie zdjęcia stomatologiczne mogą być wykonywane tylko przez osoby posiadające uprawnienia do tego typu badań, określone według obowiązujących przepisów prawnych. Osobami odpowiedzialnymi za takie badanie w danej placówce mogą być więc wyłącznie lekarze dentyści, lekarze radiolodzy oraz technicy elektroradiologii

Prawidłowo wykonane zdjęcie pantomograficzne: 1. Zęby szczęki. 2. Zęby żuchwy. 3. Trzon żuchwy. 4. Kąt żuchwy. 5. Gałąź żuchwy. 6. Kanał żuchwy. 7. Otwór bródkowy. 8. Wyrostek kłykciowy. 9. Wyrostek dziobiasty. 10. Zatoka szczękowa. 11. Przegroda nosowa
Prawidłowe ustawienie pacjenta względem pomocniczych linii laserowych

System zarządzania jakością

Zgodnie z wymogami aktów prawnych z zakresu ochrony radiologicznej system zarządzania jakością musi być wdrożony, udokumentowany i doskonalony w każdym stomatologicznym gabinecie rtg. Kluczowym elementem dokumentacji tego systemu jest księga jakości. W księdze tej powinny znajdować się główne informacje dotyczące zakresu systemu zarządzania jakością, a także dane administracyjne o jednostce i jej strukturze. Księga jakości określa dokumenty systemowe oraz procedury diagnostyczne. Urządzenia wykonujące zdjęcia panoramiczne wykorzystują promieniowanie jonizujące, a więc podlegają testom kontroli parametrów fizycznych, które to dzielą się na testy podstawowe i specjalistyczne. Testy podstawowe muszą być wykonywane co miesiąc przez osobę posiadającą uprawnienia do obsługi urządzeń radiologicznych. Natomiast testy specjalistyczne wykonywane powinny być przynajmniej raz w roku przez specjalistyczne firmy posiadające akredytację na wykonywanie takich pomiarów. System zarządzania jakością dotyczy wszystkich jednostek ochrony zdrowia, a za jego wprowadzenie oraz ciągłe doskonalenie odpowiedzialny jest kierownik danej placówki.

Prawidłowe wykonanie badania kluczem do sukcesu

Odpowiednie przygotowanie oraz ustawienie pacjenta do badania mają zasadniczy wpływ na jakość powstałego obrazu. Tylko staranne przestrzeganie poszczególnych procedur pozwoli na osiągnięcie wysokiej jakości efektu końcowego w postaci czytelnego diagnostycznie zdjęcia panoramicznego. Niedostateczna wiedza, a także pośpiech są głównymi przyczynami błędnie wykonywanych badań. Bardzo często w placówkach stomatologicznych zdarza się, że badanie wykonywane jest przez osoby nieposiadające odpowiednich uprawnień oraz dostatecznej wiedzy, co negatywnie wpływa na jakość otrzymywanych obrazów. Warto więc przy wykonywaniu badań rentgenowskich uwzględnić właściwy dobór personelu, który posiada odpowiednie uprawnienia oraz kursy szkoleniowe. Prawidłowe ich wykonanie staje się wówczas wizytówką danej placówki.

Przygotowanie pacjenta do badania to pierwszy krok w drodze do otrzymania prawidłowego zdjęcia panoramicznego. Procedura ta polega na usunięciu z głowy oraz szyi pacjenta wszystkich metalowych przedmiotów, takich jak: kolczyki, spinki do włosów, łańcuszki, okulary oraz inne ozdoby zawierające w swojej budowie metalowe elementy. Uwagę należy również zwrócić na wyjęcie protezy przez pacjenta, jeżeli takową posiada. Obecność metalowych przedmiotów podczas badania sprawia, że na zdjęciu mogą pojawić się artefakty, które często komplikują prawidłową ocenę zdjęcia. Kolejną czynnością, jaką wykonujemy, jest ubranie pacjenta w ochronny fartuch ołowiany. Jego odpowiednie zapięcie może mieć wpływ na powodzenie całego badania. Fartuch musi z przodu przylegać do szyi, jednocześnie z tyłu odsłaniając kręgosłup. Gdy fartuch zostanie odpowiednio umiejscowiony, można przystąpić do pozycjonowania pacjenta. W zależności od modelu aparatu rentgenowskiego otrzymujemy różną liczbę pomocniczych linii laserowych, które pomagają nam w prawidłowym ustawieniu pacjenta do badania. Dwie najważniejsze z nich to linia symetrii oraz linia pozioma frankfurcka, która przy prawidłowym ustawieniu pacjenta powinna przebiegać od środka otworu słuchowego do dołu oczodołu. Nie bez znaczenia jest także postawa osoby badanej, która musi stać wyprostowana z lekkim wykrokiem do przodu oraz głową stabilnie umiejscowioną na specjalnej podpórce (fot. 1)
Po odpowiednim przygotowaniu oraz ustawieniu pacjenta można przejść do wykonania badania. Prawidłowo wykonane zdjęcie pantomograficzne powinno zawierać wszystkie najważniejsze szczegóły anatomiczne, które pozwolą lekarzowi postawić prawidłową diagnozę (fot. 2). Należy pamiętać, że wykonanie zdjęcia pantomograficznego powinno być jedną z podstawowych metod diagnostycznych stosowanych w placówkach stomatologicznych. Jednak w zależności od oceny diagnostycznej danego przypadku klinicznego często zdarza się konieczność wykonania dodatkowego badania. Oprócz typowej panoramy zębów głównymi badaniami wykorzystywanymi w stomatologii są zdjęcie punktowe, cefalometryczne, a także tomografia komputerowa. O wybraniu konkretnego rodzaju badania decyduje lekarz, który musi ocenić stopień zaawansowania informacji diagnostycznych, jakie potrzebne będą do skutecznego leczenia pacjenta.


tech. radiolog Jakub Baran, lek. stom. Barbara Urbanowicz-Śmigiel