Podstawowym badaniem, na które lekarz kieruje pacjenta w celu ogólnego przeglądu jego uzę­bienia, jest zdjęcie pantomograficzne. Jeszcze do niedawna wynik takiego badania dostawało się wyłącznie na kliszy, którą lekarz umieszczał na negato­skopie w celu analizy. Obecnie w większości placówek wykonujących tego rodzaju badania, wyniki powstają w wersji cyfrowej. Kliszę rentgenowską zastąpił ekran monitora, na którym generuje się wynik badania. Obra­zowanie cyfrowe pozwala na ręczną obróbkę zdjęcia za pomocą odpowiedniego oprogramowania, polep­szając tym samym jakość obrazu. Ucyfrowienie placówek wykonujących zdjęcia pantomograficzne nie daje nam niestety pewności na to, że każdy wynik będzie czytelny. Przygotowanie pacjenta do badania oraz jego prawidłowe pozycjonowanie są kluczowymi czynnoś­ciami, które muszą być spełnione z należytą staran­nością, aby obraz rentgenowski był w pełni czytelny pod względem diagnostycznym. Niestety nie zawsze wszystko funkcjonuje tak jak powinno, a czynników, które się na to składają, jest wiele.

Błędy popełnione podczas przygotowania pacjenta do badania widoczne na zdjęciu pantomograficznym Na zdjęciu widoczne są kolczyki w obu uszach pacjentki, które dają cienie na okolice prawej i lewej zatoki szczękowej (nad wierzchołkami zębów 17 i 27).
Prawidłowe przygotowanie pacjenta: Osoba wykonująca badanie powinna przed wykonaniem ekspozycji poprosić pacjenta o ściągnięcie wszystkich metalowych elementów z okolicy głowy (a więc kolczyków również).

Błędy popełnione podczas przygotowania pacjenta do badania. Na zdjęciu widoczne są kolczyki w obu uszach pacjentki, które dają cienie na okolice wyrostka zębodołowego szczęki. Brak możliwości prawidłowej oceny wyrostka.
Prawidłowe przygotowanie pacjenta: Osoba wykonująca badanie powinna przed wykonaniem ekspozycji poprosić pacjenta o ściągnięcie wszystkich metalowych elementów z okolicy głowy (a więc kolczyków również).
Błędy popełnione podczas przygotowania pacjenta do badania. Na zdjęciu widoczny cień fartucha ochronnego (tylna część), który rzutuje na część bródkową żuchwy, powodując brak możliwości prawidłowej oceny tej okolicy.
Prawidłowe przygotowanie pacjenta: Osoba wykonująca badanie powinna zapiąć fartuch ochronny tak, aby z przodu maksymalnie przylegał do szyi pacjenta, natomiast z tyłu w jak największym stopniu odsłaniał kark.

W artykule tym opiszę najczęściej popełniane błę­dy podczas wykonywania zdjęć pantomograficznych. Załączone obrazy przykładowych badań pomogą nam wgłębić się w dany problem, który następnie będzie odpowiednio przeanalizowany. Pierwszym poważnym błędem, jaki popełnia osoba wykonująca badanie, jest niestaranne przygotowanie pacjenta do badania. Poniżej prezentuję kilka przykła­dowych zdjęć przedstawiających sytuacje, w których ta czynność została zaniechana, i jakie mogą być tego konsekwencje.

Błędy popełnione podczas przygotowania pacjenta do badania. Na zdjęciu widoczna proteza, która uniemożliwia prawidłową ocenę zębów żuchwy oraz wyrostka zębodołowego.
Prawidłowe przygotowanie pacjenta: Osoba wykonująca badanie powinna przed wykonaniem ekspozycji poprosić pacjenta o ściągnięcie wszystkich metalowych elementów z okolicy głowy oraz jamy ustnej (w tym ruchomej protezy widocznej na zdjęciu)
Błędy popełnione podczas przygotowania pacjenta do badania. Na zdjęciu widoczne metalowe elementy uzupełnienia protetycznego, które uniemożliwiają prawidłową ocenę zębów oraz wyrostka zębodołowego szczęki.
Prawidłowe przygotowanie pacjenta: Osoba wykonująca badanie powinna przed badaniem poprosić pacjenta o zdjęcie wszystkich metalowych przedmiotów z okolicy głowy oraz jamy ustnej (w tym metalowych elementów protetycznych widocznych na zdjęciu).

Po przeanalizowaniu tematu związanego z nieprawidłowym przygotowaniem pacjenta do badania możemy przejść do kolejnej bardzo ważnej czynności poprzedzającej badanie, jaką jest pozycjonowanie pacjenta. Pośpiech oraz niewystarczająca staranność podczas ustawienia pacjenta do badania są kolejnym problemem, który może stanąć na drodze do prawidłowej analizy badania.

Błędy w pozycjonowaniu pacjenta. Błędem widocznym na tym zdjęciu jest źle ustawiony podbródek pacjenta, który jest nadmiernie pochylony w dół. Na zdjęciu widoczny jest zbyt duży „uśmiech” pacjenta. Powoduje to skrócenie wierzchołków siekaczy żuchwy, przy jednoczesnym wydłużeniu wierzchołków siekaczy szczęki. Stawy skroniowo-żuchwowe wyeksponowane są zbytnio do góry i w przypadku większych pacjentów mogą nie zmieścić się w marginesie diagnostycznym.
Prawidłowe ustawienie pacjenta: W tym przypadku prawidłowe pozycjonowanie pacjenta zależne jest od ustawienia głowy pacjenta. Głowę należy pochylić tak, by linia laserowa wyznaczająca płaszczyznę frankfurcką przebiegała od środka otworu słuchowego do dolnej części oczodołu.

Błędy w pozycjonowaniu pacjenta. Błędem widocznym na tym zdjęciu jest źle ustawiony podbródek pacjenta, który jest nadmiernie uniesiony do góry. Na zdjęciu widoczny jest „smutny” pacjent. Linia podniebienia twardego wyeksponowana pod złym kątem nakłada się na wierzchołki uzębienia szczęki. Błąd ten powoduje niemożność prawidłowej diagnostyki w przypadku zmian okołowierzchołkowych. Obraz podlegający diagnostyce jest spłaszczony, co szczególnie widać po znacznie skróconych gałęziach żuchwy.
Prawidłowe ustawienie pacjenta: W tym przypadku prawidłowe pozycjonowanie pacjenta zależne jest od ustawienia głowy pacjenta. Głowę należy pochylić tak, by linia laserowa wyznaczająca płaszczyznę frankfurcką przebiegała od środka otworu słuchowego do dolnej części oczodołu.

Błędy w pozycjonowaniu pacjenta. W tym przypadku zostało popełnionych kilka błędów. Pierwszy z nich jest związany z przygotowaniem pacjenta. Na zdjęciu widoczne są cienie kolczyków bezpośrednio wpływające na trudności oceny zębów 35 oraz 44. Kolejnym omawianym już wcześniej błędem jest złe ustawienie głowy pacjenta (podbródek nadmiernie uniesiony ku górze). Dodatkowo występuje tutaj błąd podczas ustawienia zgryzu pacjenta. Rozprojektowane okolice siekaczy żuchwy oraz szczęki są wynikiem zbyt płytkiego zagryzienia specjalnego zgryzaka używanego do tego typu badań. Spowodowało to, iż przednie zęby znalazły się poza polem naświetlania, którego grubość, przypomnijmy, wynosi około 2 cm. Ten błąd przyczynił się również do tego, iż stawy skroniowo-żuchwowe znalazły się poza zasięgiem obrazowania.
Prawidłowe ustawienie pacjenta: Pierwszą czynnością, jaką powinna wykonać osoba odpowiedzialna za badanie, jest ściągnięcie kolczyków u pacjenta. Dalej konieczne jest prawidłowe ustawienie zgryzu pacjenta (tak aby zęby znajdowały się w specjalnie wyżłobionych rowkach zgryzaka pantomograficznego). Następną czynnością jest ustawienie głowy pacjenta względem płaszczyzny frankfurckiej (linia laserowa powinna przebiegać od ucha środkowego do dołu oczodołu).

Przedstawione w pierwszej części artykułu przykłady są konsekwencją zaniedbań, do jakich dochodzi podczas wykonywania badań pantomograficznych. Omawia­ne przypadki dotyczą złego przygotowania pacjenta do badania. Metalowe przedmioty nieściągnięte przed badaniem mogą w mniejszy lub większy sposób utrud­nić lekarzowi prawidłową ocenę diagnostyczną danego badania. Często zdarza się, że artefakty te znajdują się na zdjęciu w miejscach kluczowych, bez których lekarz nie może postawić prawidłowej diagnozy. W takich wy­padkach, niestety, badanie trzeba powtórzyć, narażając tym samym pacjenta na kolejną dawkę promieniowania. Druga część artykułu odnosiła się do pozycjonowania pacjenta. W dobitny sposób zostało przedstawione, jak ważne jest staranne pozycjonowanie pacjenta oraz ja­kie mogą być skutki zaniedbania tej czynności. Wszyst­kie problemy, z którymi zetknęliśmy się w tym artykule, są niestety wynikiem ludzkich błędów oraz zaniedbań. Odpowiednia wiedza oraz staranne przestrzeganie okre­ślonego schematu podczas przygotowania i pozycjono­wania pacjentów pozwolą z pewnością uniknąć błędów opisanych w artykule.

Ciekawostka: Na zdjęciu zarówno przygotowanie pacjenta, jak i ustawienie do badania są prawidłowe. Widoczne artefakty w kształcie pajęczyny znajdujące się po obu stronach żuchwy są wynikiem zabiegów z zakresu medycyny estetycznej. Jest to efekt po zabiegu implantacji do skóry złotych nici, które mają zapobiegać starzeniu się skóry

techn. radiolog Jakub Baran, lek. stom. Barbara Urbanowicz Śmigiel